ਜੈ: ਹਿੰਦ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

 ਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਜੀ-20 ਦੀ ਬੈਠਕ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ “ਜੈ (JAI)” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ “ਜੈ” ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਸਫ਼ਲਤਾ।
ਹਿੰਦ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਮਹਾਂਸਗਰ- ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸਮੇਤ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਤੱਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਤੱਟਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਖੰਡ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਵਿਅਤਨਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਨਾਮੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮੁਦਾਇ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਹਲਾਤਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਜੰਗ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਸਪੰਨ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਚੁਣੋਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਕੋਰੀਆ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੁਦਾਇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੀਨੀ ਹਕੂਮਤ ਵਾਲੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਹਿੰਦ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚੁਨੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। “ਵਨ ਵੈਲਟ ਵਨ ਰੋਡ” ਦੀ ਇਸ ਦੀ ਸਾਹਸੀ ਪਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋਖਿਮ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ, ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾਵੇਦਾਰੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਦੀਪ ਸਮੂਹਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਦਾਵੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਕੋਈ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੇ ਕਈ ਸੈਨਾ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਦੀਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸੇਂਕਾਕੂ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਸਮਵੇਸ਼ ਪੇਈਚਿੰਗ ਦਾ ਰੱਵੀਆ ਆਪੱਤੀਜਨਕ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨ ਦੀਪ ਸਮੂਹਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਦਾਵੇਦਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੋਵਹਾਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਠੰਡੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹਨ। ਚੀਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ “ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ” ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ 21 ਵੀੰ ਸਦੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਵੱਲ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਵਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕਬੀਲੇਗੌਰ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕ ਚੌ-ਮੁੱਖੀ ਮੰਚ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਮੰਚ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਾਪਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਮੰਚ “ਜੈ” ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। “ਜੈ” ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕਤਾ, ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਏਸ਼ੀਆ-ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਕਾਸ ਗਲਿਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਰੰਚਨਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ 60 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਚੀਨ  ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲ ਓਬੋਰ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਜੈ” ਖੇਤਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕ ਸਵਸਥ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ “ਨਿਯੰਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਣਨੀਤੀ” ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕੂਟਨੀਤੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ “ਜੈ” ਇਕ ਚੀਨ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਇੱਕਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਂਦੀ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਹੁ-ਪੱਖੀਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ “ਜੈ” ਕਈ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ReplyForward